Yeni radyoterapi, sağlıklı dokuları korurken yan etkileri azaltıyor

Memorial Ankara Hastanesi Radyasyon Onkolojisi Bölümü’nden Prof. Dr. Müge Akmansu, radyoterapideki teknolojik gelişmeleri ve tedavi sürecinde merak edilenleri anlattı. Gelişmiş görüntüleme, solunum takibi ve milimetrik ışınlama, kanser tedavisinde sağlıklı dokuların korunmasına katkı sağlıyor.

Radyoterapinin temel amacı, tümör dokusuna gerekli dozu verirken çevredeki sağlıklı dokuları mümkün olduğunca korumaktır. Teknolojik gelişmeler sayesinde tümörün konumu ve hareketi daha ayrıntılı izlenebiliyor, ışınlar hedef bölgeye milimetrik doğrulukla yönlendiriliyor.

Radyoterapi lokal bir tedavi yöntemi olduğundan yan etkiler uygulanan bölgeye göre değişiyor. Kemoterapide görülebilen saç dökülmesi ya da kan değerlerindeki düşüş, radyoterapinin uygulandığı bölgeye bağlı olarak her hastada görülmüyor. Dışarıdan uygulanan radyoterapi sonrasında vücutta radyasyon kalmadığı için hastaların yakınlarından uzak durması, ayrı odalarda kalması ya da kullandığı eşyaları ve yiyecekleri ayırması gerekmiyor.

Solunum ayarlı radyoterapi

Göğüs ve üst karın bölgesindeki tümörler nefes alıp verme sırasında yer değiştirebiliyor; bu da hedeflemeyi zorlaştırıyor. Solunum ayarlı radyoterapi (Respiratory Gating), hastanın solunumunu takip ederek ışınlamanın tümörün belirlenen konumda olduğu zaman aralığında yapılmasını sağlıyor.

Tedavi planlamasında 4 boyutlu bilgisayarlı tomografi (4D-BT) ile tümörün solunum döngüsü boyunca hareketi değerlendiriliyor. Uygulama sırasında özel takip sistemleri solunumu anlık izliyor; güvenli aralığın dışına çıkıldığında cihaz ışınlamayı otomatik durdurabiliyor ve hasta uygun solunum fazına gelince tedavi sürüyor. Amaç, tümör hareketinden doğabilecek hedefleme hatalarını azaltmak ve sağlıklı dokuları korumak.

Sol meme kanserinde kalbin korunması

Solunum ayarlı radyoterapinin önemli kullanım alanlarından biri sol meme kanseri. Derin İnspiratuar Nefes Tutma (DIBH) tekniğinde hasta derin nefes aldığında akciğerler genişliyor ve kalp göğüs duvarından uzaklaşıyor. Hastanın nefesini belirlenen seviyede tuttuğu sırada yapılan ışınlamayla sol meme dokusu tedavi edilirken kalp ve kalp damarlarının aldığı doz azaltılmaya çalışılıyor. Yöntem, uygun hastalarda uzun vadede ortaya çıkabilecek kalp kaynaklı yan etkilerin azaltılmasına katkı sağlayan tekniklerden biri.

Prostat kanserinde radyoterapi

Radyoterapi, prostat kanserinde cerrahiye alternatif olarak uygulanabilen önemli yöntemlerden biri. Hastalığın evresi, tümörün risk grubu, hastanın yaşı ve genel sağlık durumu değerlendirilerek tedavi planı oluşturuluyor. Erken evrede tek başına uygulanabildiği gibi hastalığın özelliklerine göre hormon tedavisi ya da diğer yöntemlerle birlikte de kullanılabiliyor. Cerrahi sonrası tekrarlama riski bulunan bazı hastalar da radyoterapiden yararlanabiliyor. Modern teknolojilerle prostat dokusu yüksek hassasiyetle hedeflenirken mesane ve bağırsak gibi çevredeki yapıların korunması amaçlanıyor.

Uygulama iki farklı yöntemle yapılıyor. Eksternal radyoterapide vücut dışındaki lineer hızlandırıcıdan gönderilen ışınlar prostat bölgesine yönlendiriliyor; IMRT (Yoğunluk Ayarlı Radyoterapi) ve IGRT (Görüntü Eşliğinde Radyoterapi) gibi tekniklerle ışınlar hedefe hassas biçimde ulaştırılıyor. Uygun hastalarda daha yüksek dozların daha kısa sürede verilmesini sağlayan SBRT gibi stereotaktik yöntemler de kullanılabiliyor. Brakiterapide ise radyasyon kaynağı doğrudan prostat dokusunun içine yerleştiriliyor; işlem ultrason eşliğinde yapılıyor ve kalıcı ya da geçici radyoaktif kaynaklar kullanılabiliyor. Bu yöntem özellikle uygun erken evre ve düşük riskli hastalarda tedavi seçenekleri arasında yer alıyor.

Yan etkiler ve yapay zekâ

Radyoterapinin yan etkileri her hastada aynı görülmüyor. Prostat bölgesine uygulanan tedavilerde bazı hastalarda tedavi sırasında ya da sonrasında sık idrara çıkma, idrar yaparken yanma veya idrar akışında zayıflama görülebiliyor. Bağırsaklarda dışkılama sıklığında artış, hafif ishal ya da rektal bölgede dolgunluk hissi oluşabiliyor.

Yapay zekâ destekli görüntüleme ve tedavi planlama sistemleri de radyasyon onkolojisinde giderek daha fazla kullanılıyor. Bu sistemler tümörün ve sağlıklı dokuların görüntülerde daha hassas belirlenmesine, tedavi planlarının oluşturulmasına ve tedavi sürecinin kişiye özel hale getirilmesine yardımcı olabiliyor. Gelişmiş görüntüleme, solunum takibi ve yüksek hassasiyetli ışınlama teknikleri, tümörün hedeflenmesi ve çevredeki sağlıklı dokuların korunması açısından önemli olanaklar sunuyor.

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı